Xalidə Hicranın çox zəngin həyat tərcübəsi, güclü müşahidə qabiliyyəti və istedadı var. Məlumdur ki, hər bir hadisənin, ölkədə gedən proseslərin göstərdiyi təsir, daha doğrusu, hər bir yazıçı və şairin hadisələrdən aldığı, əxz etdiyi, qavradığı məna və onun ifadəsi başqa- başqa olur. Və hər bir sənətkarın öz yaradıcılıq möhürü olur. Bu, onun üslubu, dili və fikridir. Sənətkarın fərdi istedadından asılı olaraq bu möhür bəzən çox qabarıq, təkrar olunmaz, orjinal keyfiyyəti ilə meydana çıxır və böyük oxucu kütləsinin marağına səbəb olur. Xalidə xanımın da artıq öz möhürü var və bu möhürdən onun yaradıcılığını asanlıqla tanımaq olar:

Oxuyub anlayan olsa, qoy diqqətlə oxusun,
Nəsihətdən özünə zirehli köynək toxusun.

***

Mənim bu xəzinəm də ləltək etməz yeri dar,
Kimlər oxusa bunu, verəcək onlara bar.

Bu, xalidə Hicranın öz səsi, öz sözü, öz üslubu və nəhayət, öz möhürüdür. Bu möhürlə biz Şərq ədəbiyyatı xəzinəsinə daxil olar və bütün incəliklərə asanlıqla yiyələnə bilərik. O, bizim qarşımızda çox böyük üfüqlər açır, imkanlar yaradır. Sadəcə buna istək, sevgi, səbr, təmkin və iradə lazımdır. Bilik heç vaxt asanlıqla əldə olunmur.
Şairin sənətkarlığını, yaradıcılığını təhlil etmək insandan böyük bilik, səy və bacarıq, peşəkarlıq, ictimai fikrin bugünkü inkişaf səviyyəsinin təhlilini vermək səriştəsi tələb olunur. Bunu bacaran insan bədii əsərlərin tərkib elementlərini öyrənmək yolu ilə sintezdən analizə, analizdən isə asanlıqla sintezə keçir və əsəri təhlil etməkdə, bədii dəyərini verməkdə və qiymətləndirməkdə heç bir çətinlik çəkməz.
Mən peşəkar tənqidçi olmasam da təcrübəli və peşəkar jurnalist kimi Xalidə Hicranın poeziyasını diqqətlə izləyir və hesab edirəm ki, onun yaradıcılığı olduqca qiymətli və faydalıdır, gələcək nəsillərimiz üçün də çox vacib və lazımdır. Burda şair Tofiq Hüseynin bir fikri yadıma düşür: “ Kim idi bizi itirib axtaran, kimin bizdən işi keçir? Yaradıcılığımıza qiymət verəsi adamlarla heç olmasa üz- üzə də gəlmirik ki, üz-üzdən utansın. Redaktəyə ehtiyacı olsa da , vurun məni, öldürün, bu fikirdəyəm ki, Azərbaycan ədəbiyyatında namuslu, vicdanlı, tərəfsiz ədəbi tənqid elə belə, asanlıqla yaranmır. İnanmıram və inanmamışam ki, bir tənqidçi öz ürəyinin hökmü ilə, heç kəsin sözünə qulaq asmadan, ətraf mühiti, elitanı, bütün kimləri və kimsənələri saya salmadan əlinə qələm alıb kimdənsə məqalə, resenziya, yaxud buna oxşayan nəsə bir şey yazsın”.
Tofiq Hüseynin bu fikirləriilə tamamilə razıyam və hesab edirəm ki, onun qeyd etdiyi kimi bu fikir, bu düşüncə ilə xalqına, millətinə onun sənətinə olan bu cür yanaşma və etinasız manasibətlə nəinki dünən və bu gün, hətta sabah da acınacaqli mənzərənin şahidi olacağıq. Bu bizim faciəmizdir. Mən düşünməyə və belə qənaətə gəlməyə məcbur oluram ki, bu cür münasibət tək ədəbiyyatımız üçün deyil, həyatımızın bütün sahələrini əhatə edirsə, deməli, bu düşünülmüş sistemli bir siyasətin nəticəsidir. Bu isə olduqca zərərli və olduqca qorxuludur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi belə şəraitdə, belə qeyri- sağlam mühitdə yazıb - yaratmaq və ortalığa ciddi bir əsər qoymaq mümkün deyil.
Sovet İmperiyası dağıldıqdan sonra Azərbaycanda baş verən proseslər, torpaqlarımızın erməni – rus hərbi qüvvələri tərəfindən işğal olunması, xalq hərakatının milli – azadlıq hərakatına çevrilməsi ,hakimiyyət uğrunda mübarizə və s.ölkədə qeyri müəyyənlik və durğunluq yaratmışdı. Hadisələrin belə inkişafı və sonrakı proseslər hələlik heç nə yaxşı vəd etmirdi. Xalidə xanımın dili ilə desək “...vəziyyət elə gətirmişdi ki, sənətə qiymət verilmirdi. Mən və həyat yoldaşım rəssam olduğumuzdan başqa heç nə bacarmırdıq. Odur ki, yaşamaq xatirinə xaricə getməyə məcbur olduq”.
Onu da deyim ki, Xalidə xanımın həyat yoldaşı dünyasını dəyişəndən sonra indi də qızları ilə Birləşmiş Ərəb Əmirliyində - Dubay şəhərində yaşayır. Və artıq uzun illərdir ki, vətəndən, doğma el- obasından uzaqlarda, yad insanlar arasında ömür sürür. Rəssamlıq və bədii yaradıcılıqla məşğul olur. Demək olar ki, hər gün Ağri dağı, Arpaçayı , uşaqlıq illərini keçirdiyi o doğma, əziz yerləri xatırlayır. Xatırlayır və her dəfə də astadan pıçıldayır:

Yönü bəri baxan dağlar,
Dağlar, səndə nəyim qaldı?..

Sənəti, poeziyanı ömrünün mənası hesab edən Xalidə Hicran rəssamlıqla yanaşı bədii yaradıcılığını da uğurla davam etdirir. Rəssamlıq onun üçün hayatdırsa, poeziya göynəyən qəlbi, ruhu, canıdır. Bütün varlığı və bütün dünyası ilə sənətə, şeirə, poeziyaya bağlanan bu böyük insan bir gün də olsa ömrünü, həyatını rəngkarlıq və poziyadan ayrı təsəvvür etmir. Cismi orda, ruhu vətəndə olan Xalidə xanım , özü Bakida, fikri , düşüncəsi xaricdə olan, o dillərdə danışan və yazan şair və yazıçılarımızdan fərqli olaraq milli – mənəvi dəyərlərimizə üstünlük verən, onu tərənnüm edən, öz yaradıcılığının əsas qayəsi sayan dəyərli milli şairlərimizdəndir. Əcnəbi həyat yaşamaq, Azərbaycan ədəbi mühitindən cismən uzaq olmaq nəinki onu həvəsindən, istəyindən və arzularından soyutmamış, əksinə, onun bu istək və arzularını daha da alovlandırmışdır. Xalidə xanım istər rəngkarlıq və istersə də bədii yaradıcılığına o qədər sədqətli, o qədər etibarlı və o qədər bağlı və vurğundur ki, heç bir qüvvə onu bu istək və sevgisindən döndərə bilməz.
Xalidə xanımın həyatı ilə yaxından tanlş olduqda insan heyrətə gəlir. Sevimli həyat yoldaşı, fitri istedadli rəssam Hicran Seyidovun xəstəliyi və müalicəsi ilə əlaqədar 5 il Sinqapur ölkəsində yaşamış, işləmiş, bütün əziyyətlərə və çətinliklərə böyük fədakarlıqla sinə gərərk bu yad və uzaq diyarda uşaqlarının maddi cəhətdən korluq və əziyyət çəkməsinə yol verməmiş və hətta öz bədii yaradıcılığını uğurla davam etdirmişdir. Aqillər deyirlər ki, dünyada ən böyük, şərəfli, ləyaqətli və fədakar qadın həyat yoldaşının yoxluğundan sonra bu yoxluğu uşaqlarına hiss etdirməyən, bütün ağırlığı öz üzərinə götürən qadındır. Xalidə xanım uşaqlarına Amerikada, İngiltərədə, Fransada yüksək ali təhsil verən bir xanımdır. Bunu ona görə deyirəm ki, həyatda sözü ilə əməli düz gəlməyən və heç bir mənsəb sahibi olmayan elə insanlar var ki, başqalarına öyüd- nəsihət verməyi, ağıl öyrətməyi sevirlər. Bunlar yuxarlda qeyd etdiyimiz kimi sözü- söhbəti ilə əməli, işi- gücü düz gəlməyən və ancaq böyük- böyük danışan insanlardır. Mən Xalidə Hicranı kimlərləsə müqayuisə etmək fikrində deyuiləm, amma onu vurğulamaq istəyirəm ki, Xalidə xanım heç kimə bənzəməyən, heç kimi təqlin etməyən öz sözü, öz lçi,öz dünyası olan şairdir. Böyük şərəf və ləyaqət sahibidir. Çəkinmədən deyerdim ki, Xalidə Hicran elə bir insandır ki, onunla söhbət etdikcə, onu dinlədikcə qürurlanır və belə milli ləyaqətli və qeyrətli xanimlarımızla fəxr edirəm. Mən olduğum yerıərdə, xarici ölkələrdə, harda yaxşı bir insan görəndə qısqanırdım və öz-özümə düşünürdüm ki, kaş bu Azərbaycanlı olaydı. Amma Xalidə xanımı tanşyandan sonra belə hisslərdən uzaqlaşdım. Çünki Xalidə Hicran gördüklərimin, tanıdıqlarımın ən yaxşısı və əvəzolunmazı idi. Xalidə xanımı yaxından tanıyandan sonra məndə belə bir fikir formalaşdı ki, insan savadlı olanda, dünyanı, təbiəti dərk edəndə, əsil həyat həqiqətlərini dərindən biləndə, öz daxli gücünə, enerjisinə yaxından bələd olanda və inananda, daxili imkanlarını düzgün qiymətləndirəndə Cənab Allahın verdiyi ömrü cəmiyyət üçün, insanlar üçün daha faydalı və vacib işlərə sərf etməyə çalışır.
Xalidə Hicran bir rəssam kimi öz sözünü demiş, deyir və onun təsviri sənət nümunələri respublikamızın muzeylərində və idarələrində, xarici ölkılırdə və fərdi evlərdə saxlanılır və nümayiş etdirilir. Şairlik, şeirə, sənətə məhəbbət sonradan yaranmış bir hiss, bir sevgi deyil, bu, Cənab Allahın ona verdiyi elə bir istedad və elə bir bacarıqdır ki, lap gənc yaşlarından, hələ Rəssamlıq Məktəbində oxuduğu illərdən yazmağa başlamışdır.Lakin müəyyən səbəblərdən üzə çıxarmırdı və hesab edirdi ki, hələ bunun öz zamanı var. Bu, onun təvazökarlığından irəli gəlirdi. Təvazökarlıq və bir çox mənəvi dəyərlər bədii yaradıcılığında olduğu kimi rəssamlıqda da ona mane olurdu. Çünki Xalidə xanım mənəvi və insani dəyərləri hər şeydən üstün tutur və hesab edirdi ki, bu böyük dəyərləri insana Allah verib və onu heç nə ilə əvəz etmək və dəyişmək olmaz. Şair şeirlərinin birində yazir :

Abır –ismət gözəldir, vurduğun hər bəzəkdən,
Abır – həya vacibdir bütün bəzək – düzəkdən.

Gül üzün görüb heyran olma hər kəsə,
O kəsdən doymaq olmaz qəlbii gözəldirsə.

Xalidə Hicran üçün hərəkət, fəaliyyət həyatdır. Fəaliyyət bütün uğurların açarıdır. Böyük Amerika yazıçısı E.Heminqueyin öz əsərlərində dönə-dönə zəhməti, fəaliyyəti bütün uğursuzluqlardan, pis əhval- ruhiyədən yeganə düzgün çıxış yolu kimi qiymətləndirir. Xalidə xanım həmçinin düşünür ki, hər cür uğursuzluqlarin, bədbin əhval- ruhiyə doğuran müəyyən anların ən ümdə səbəbi işsizlik və fəaliyyətsizlikdir ki, bütün bunlardan xilas olmağın yeganə yolu əhatə olunduğun insanlara, mühitə biganə qalmamaq, ən başlıcası isə məşğul olduğun konkret peşəyə, sənətə bağlanmağı bacarmaq, onu sevmək və aktiv fəaliyyət göstərməkdir. Bunun üçün ilk növbədə insana möhkəm iradə lazımdır. Şair yazır :

Çətinə düşəndə əl atmasan bir işə,
Bir də görəssəm ki, çevrilmisən dərvişə

***

Zəif iradəlilər söz versə də hər dəfə
Heç zaman o zəiflər yetişməzlər hədəfə.

İnsan amilini yaradıcılığının əsas qayəsinə çevirən Xaidə Hicran yaxşı bilir ki, insan şəxsiyyəti, onun mənəvi- əxlaqi keyfiyyətləri həmişə, hər zaman adi zəhmət adamlarından tutmuş böyük sənət karifeylərini, yazıçı və şairləri, alim və filosofları dərindən düşündürmüşdür.Əməksevər, öz halal zəhməti, alın təri ilə yaşayan, başqalarına xeyirxah və nəcib olan, öz əməllərində və fikirlərində ədalətli, həqətpərəst insanlar həmişə sənət adamlarının, yazıçı və şairlərin diqqətini çəkmiş və onların əsas mövzularına şevrilmişlər. Hər bir adamın xöşbəxt güzəranı, xoş əhval- ruhiyyəsi mütləq özünün həm səmərəli fəaliyyəti və mənəvi saflığı ilə,həm də başqa insanlarla münasibətdə onların nə cür insan və vətəndaş olması ilə bağlıdır. Cəmiyyətin üzvü olmaq tabii ki, hər kəsin iradəsindən asılı deyil. Buna görə də hər bir adam öz fəaliyyət və hərəkətlərində yalnız öz şəxsi istək və ehtiyaclarını deyil, başqalarının da maraqlarını nəzərə almağı bacarmalıdir.
Bütün bunlar – müsbət insan obrazı , ictimai mənafe, haqq və ədalət Xalidə Hicranın poetik yaradıcılığının əsas ideya xəttini təşkil edir. Onun zəngin həyat təcrübəsi, yüksək bədii və fəlsəfi dərki cəmiyyətimizi, bütövlükdə dünya ictimaiyyətini düşündürən və maraqlandıran İNSAN amili məsələsini elə şəkildə, elə üslub və dildə, eıə poetik və bədii səciyyədə təqdim edir və çatdırır ki, oxucu çox asanlıqla onun təsiri altına düşüb bəhrələnir. Xalidə xanım bir həqiqəti göstərmək istəyir ki, insan nə qədər yaxşı tərbiyə olunsa, nə qədər uca, təmiz, saf fikirlərlə yaşayıb fəaliyyət göstərsə cəmiyyət bir o qədər faydalanar və xeyir götürər.
Xalidə Hicranın bədii idrak və üslubu üçün səciyyəvi bir cəhət şeir və qəzəllərində aydın şəkildə nəzərə çarpır ki, o insana çox həssas, ehtiyatlı və mürəkkəb psixoloji rənglərin ən müxtəlif çalarları ilə təsir edib öz istəyinə nail olur. Sadəlik, aydınlıq, xalq təfəkküründən süzülüb gələn obrazlıq ən böyük həyatı gözəllik olan təbiliyin açarına çevrilir, Xalidə Hicran poeziysının gözəlliyini, dəyərini, qiymətini və onun təsir qüvvəsini daha da artırır, oxucuların qəlbinə asanliqla yol tapır. Həqiqi sənət nümunəsinin və bədii əsərin mərkəzində bir əxlaqi ideal durur.Bu əxlaqi ideal və şair qayəsinin ictlmai əhəmiyyəti, sözün deyiliş tərzi, bədii ifadə formasının mükəmməlliyi geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazanır və uzun ömürlü olur.
Xalidə xanımın bədii yaradıcılığına istiqamət verən və onu daxilən bu sahəyə yönəldən qüvvə, əgər bir tərəfdən onun xalqına və ümumən insanlara olan böyük sevgisidirsə, digər tərəfdən Ulu Tanrının verdiyi təbii istedad və yüksək ali dərkdir. O, bütün əzab- əziyyətlərə, narahat günlərə, yuxusuz gecələrə qatlaşaraq Cənab Allahın bəxş etdiyi bu dəyərləri, öz ömrünün- günün hesabəna belə başa gəlsə də, dərin məzmunlu poteik nümunələrə çevrib insanlara hədiyyə edir.
Xalidə Hicran yaradıcılığının ən gözəl və ən uğurlu cəhətlərindən biri, onun sadə, təbii xalq dilində, hamının, hər bir insanın asanlıqla başa düşəcəyi bir formada yazması və beləliklə də istədiyi fikri, ifadəni asanlıqla çatdırmaq istedadındadır. O, ağlın, məntiqin gücündən, xalq yaradıcılığı incilərindən çox məharətlə bəhrələnərək sözün gözəlliyini və onun mənasını dolğun və dəyərli fikirlərə çevirib çox böyük məhəbbətlə sevimli oxucularının mühakiməsinə verir. Eyni zamanda onları real həyat həqiqətlərini əks etdirən bu fikirlərə, dərin mənalı hikmətli sözlərə əməl etməyə çağırır. Əgər dahi Nizami Gəncəvi “ Leyli və Məcnun” əsərinin girişində - müqəddiməsində deyirsə ki :

Oğul, sözlərimə yaxşı-yaxşı qulaq as,
Ata nəslhəti faydasız olmaz.

Xalidə Hicra isə “ Hilmət xəzinəsi” kitabında mahiyyətcə buna bənzər, amma başqa şəkildə yazır :

Sərsərilər kimi gəzmə boş-boşuna avara kimi sən,
Bu kitabı vərəqlə ki, bəlkə məsə öyrənəsən.

Təbii ki, burda məqsədim Nizami Gəncəvi ilə Xalidə Hicranı müqyisə etmək deyil. Adəcə fikir yaxınlığı olduğunu, həyatı və fəlsəfi düşüncələrin müəyyən məqamda eynilik təşkil etdiyini diqqətə çəkmək və vurğulamaqdır.