Bir zamanlar yaşıl təbiəti və canlılarla zəngin ekosistemi ilə seçilən Antarktika bu gün qalın buz qatları ilə örtülmüş, donmuş bir səhra kimi görünür. Lakin kilometrlərlə dərinlikdə gizlənmiş qədim qitənin sirli mənzərələri hələ də mövcuddur.

"DogruXebr.az" xəbər verir ki, Britaniya Antarktika Araşdırma Mərkəzi (British Antarctic Survey) illərdir xüsusi avadanlıqlarla qitə üzərində ölçmələr apararaq buzun altında gizlənən coğrafi quruluşları aşkara çıxarmağa çalışır. Bu tədqiqatlar nəticəsində indiyə qədər yaradılmış ən detallı Antarktika xəritəsi hazırlanıb.

Yeni xəritə sayəsində buzun altında qalan dağ silsilələri qədim çay yataqları, dərin vadilər və geniş düzənliklər üzə çıxıb. Layihəyə rəhbərlik edən buzlaqşünas (glasyoloq) Hamiş Pritçard bu məlumatların Antarktikanın gələcəyi üçün son dərəcə vacib olduğunu bildirir.

Buzların hərəkətini başa düşmək

Pritçardın sözlərinə görə, bu xəritə buz qatının gələcəkdə necə hərəkət edəcəyini müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilən kompüter modellərinin əsasını təşkil edir:

"Bunu belə düşünün: bir tortun üzərinə şərbət tökdükdə, tortun girinti-çıxıntıları şərbətin hansı istiqamətdə və hansı sürətlə axacağını müəyyənləşdirir. Antarktikada da eyni prinsip keçərlidir – bəzi dağ silsilələri buzun axınını ləngidə bilər, dərin çökəkliklər və düzənliklər isə əksinə, buzun daha sürətlə hərəkət etməsinə səbəb ola bilər".

Buzun altında nə var?

Antarktikadakı buzların ümumi həcmi təxminən 27 milyon kub kilometr təşkil edir. Əgər bu buz təbəqəsi bir anda yox olsaydı, qitənin necə göründüyü sualı hər zaman maraq doğurub. Keçmişdə bu suallara cavab tapmaq çətin idi, lakin müasir texnologiyalar – təyyarələr və peyklər – görünməyənləri ölçməyə imkan verir.

Britaniya Antarktika Araşdırma Mərkəzinin alimləri son 60 ildə tədricən məlumat toplayaraq buz altının xəritəsini tərtib ediblər. Bu araşdırmaların son nəticəsi Bedmap3 adlı yeni xəritədir. Xəritə təyyarələr, peyklər, elmi gəmilər və hətta it qoşquları ilə aparılan ekspedisiyalar zamanı toplanan 82 milyon məlumat nöqtəsi əsasında hazırlanıb.


Bu xəritə, eyni zamanda, əvvəlki tədqiqatlarda naməlum qalan əraziləri də dəqiqləşdirib. Məsələn, əvvəllər buzun ən qalın olduğu nöqtə kimi Adeli Torpağındakı Astrolab Hövzəsi göstərilirdi. Lakin Bedmap3 xəritəsi bu rekordu başqa bir yerə aid edib: 76.052 dərəcə cənub enliyi və 118.378 dərəcə şərq uzunluğunda, hələ adlandırılmamış bir kanyonda buzun qalınlığı 4 757 metr olaraq ölçülüb.

Antarktikanın gələcəyi üçün nəyi öyrəndik?

Xəritənin tərtibində iştirak edən kartoqraf Piter Fretuell bildirir ki, əldə edilən məlumatlar buz təbəqəsinin gələcəyi üçün çox vacibdir:

"Artıq dəqiq bilirik ki, Antarktikadakı buz təbəqəsi əvvəllər düşündüyümüzdən daha qalındır və onun böyük bir hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşən qaya təbəqəsi üzərində dayanır. Bu isə o deməkdir ki, qitənin kənarlarına çatan isti okean suları, buzun əriməsi üçün düşündüyümüzdən daha böyük təhlükə yaradır".

Nəticə olaraq, Bedmap3 xəritəsi göstərir ki, Antarktika iqlim dəyişikliyinə qarşı gözlənildiyindən daha həssasdır. Bununla belə, buz altındakı coğrafi quruluşları bu qədər dəqiq təsvir edən ən güclü vasitə artıq elm adamlarının əlindədir.