Bitkilər hərəkətsiz canlılar olsalar da, ətraf mühitdəki təhlükələrə qarşı olduqca mürəkkəb və təsirli müdafiə sistemlərinə sahibdirlər. Onlar özlərini zərərvericilərdən, ot yeyən heyvanlardan və mikroorqanizmlərdən qorumaq üçün təkcə fiziki baryerlərlə deyil, həm də kimyəvi maddələrlə mübarizə aparırlar.

“dogruxeber.tv” yazır ki, bu müdafiə mexanizmləri milyonlarla il ərzində təkamül prosesində formalaşaraq, bitkiləri canlı aləmdə dayanıqlı və çevik varlıqlara çevirib.

Bitkilərin ən geniş yayılmış qorunma üsullarından biri toksinlərin sintezidir. Bu maddələr hüceyrə səviyyəsində zərərverici orqanizmləri zəhərləyir, onların inkişafını dayandırır və ya davranışlarını dəyişdirir. Məsələn, bəzi bitkilər alkaloidlər (nikotin, kofein, morfin), taninlər, sianogen qlikozidlər və terpenoidlər kimi güclü toksik maddələr ifraz edərək özlərinə hücum edən orqanizmlərə qarşı kimyəvi baryer yaradır.

“dogruxeber.tv” bildirir ki, bu toksinlər təkcə fiziki müdafiə deyil, həm də digər bitki və mikroorqanizmlərlə rəqabətdə üstünlük qazandıran biokimyəvi silah funksiyası daşıyır.

Bəzi bitkilərdə müdafiə sistemləri çoxsəviyyəlidir. Yəni, hücum baş vermədiyi müddətdə toksik maddə aktiv vəziyyətdə olmur. Lakin bitkiyə fiziki zərər dəydikdə bu maddələr dərhal aktivləşir. Məsələn, sianogen qlikozidlər normalda zərərsiz formada saxlanılır, amma hücum zamanı fermentlərlə birləşərək sianid kimi öldürücü qaz yaradır. Bu strategiya bitkinin öz toxumalarını qorumaqla yanaşı, potensial təcavüzkarı da uzaqlaşdırır.

Müdafiə yalnız toksinlərlə məhdudlaşmır. Bir çox bitki mekanik baryer funksiyasını yerinə yetirən strukturlar inkişaf etdirir. Məsələn, tikanlar, sərt tükcüklər, qalın kutikula təbəqəsi və ya sərt hüceyrə divarları bitkini ot yeyən heyvanlardan qorumağa kömək edir. Eyni zamanda, bəzi bitkilər həzm edilməyə çətinlik yaradan maddələr sintez edərək, heyvanların onları yeməsini mənasız və zərərli hala gətirirlər.

Bitkilər zərərvericilərə qarşı uçucu maddələrlə də müdafiə olunur. Məsələn, hücuma məruz qalan bəzi bitkilər xüsusi kimyəvi siqnallar ifraz edir ki, bu da ətrafdakı digər bitkiləri xəbərdar edir və onların müdafiə genlərini aktivləşdirir. Bu kommunikasiya üsulu həm adaptiv, həm də kooperativ müdafiənin sübutudur. Bəzi hallarda bu maddələr zərərvericilərin düşmənlərini – məsələn, yırtıcı həşəratları cəlb edərək, dolayısı ilə müdafiə rolunu oynayır.

Digər bir maraqlı müdafiə forması allelopatiyadır – yəni bitkinin başqa bitkilərin böyüməsini və inkişafını ləngidən kimyəvi maddələr ifraz etməsidir. Bu strategiya ilə onlar öz ətraflarında potensial rəqiblərə qarşı “bioloji sərhəd” yaradırlar. Məsələn, qoz ağacı (Juglans nigra) tərəfindən ifraz edilən juglon maddəsi ətrafdakı bitkilərin cücərməsini və kök inkişafını ləngidir.

Bitkilərin bəzi növləri isə “hərəkətli” müdafiə mexanizmlərinə malikdir. Məşhur “mimosa pudica” – toxunanda yarpaqlarını yığan bitki – bu davranışla özünü təhlükədən qoruyur. Hərçənd bu cavab əzələ deyil, hüceyrələrarası təzyiqin dəyişməsi ilə baş verir, amma nəticədə bitki özünü gözəgörünən şəkildə müdafiə edə bilir.

Eyni zamanda, bəzi bitkilərdə yaralı toxumanın ətrafında qoruyucu maddələrin toplanması, sürətli hüceyrə ölümünün baş verməsi və ya mikroblara qarşı antimikrob proteinlərin ifrazı kimi “fizioloji müharibə” üsulları da müşahidə olunur. Bu, bitki immunitetinin əsasını təşkil edir və hüceyrə səviyyəsindəki hücumlara qarşı çox effektiv cavab formasıdır.

Nəticə etibarilə, bitkilər təbiətdəki passiv varlıqlar deyillər. Onlar ətraf mühitlə fəal şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olan, müdafiə və uyğunlaşma qabiliyyəti son dərəcə yüksək canlılardır. Onların müdafiə mexanizmləri sadəcə bioloji maraq doğurmaqla qalmır, həm də dərman sənayesi, kənd təsərrüfatı və biomimetika sahəsində ilhamverici modellər təqdim edir.