Türk xalqları arasında şamanizm yalnız dini sistem deyil, həm də milli kimliyi formalaşdıran əsas mədəni təməllərdən biri sayılır. Bu inanc sistemində təbiətə, ruhlara və görünməyən aləmlərə bağlılıq bəşəriyyətin ilkin mərhələsində yaranmış ən qədim dünyagörüşlərdən biri kimi qəbul edilir.

“dogruxeber.tv” yazır ki, qədim türklər Tanrının, torpağın və göyün gücünü birbaşa hiss edərək ona “qam” vasitəsilə yönəlmiş, varlıqla bir növ dialoq qurmuşlar.

Türk şamanizmi digər sistemlərdən fərqli olaraq daha çox kosmik nizam, göy kultu və qan yaddaşı ilə bağlıdır. Məsələn, Altay, Yakut və Tuva türklərində göyün 17-33 qat olduğu inancı mövcuddur. Bu qatların hər birində fərqli tanrılar, ruhlar və qəyyum varlıqlar yaşadığına inanılır. Şamanlar isə bu qatlar arasında “səfər” edərək məsələləri həll edər, ruhlarla danışar, ölü ruhları rahatladar və ya xəstəni şəfa ilə geri qaytarardı. Onların bu səyahətləri musiqi, nağara, oxuma, tənəffüs texnikaları və dualarla müşayiət olunardı.

“dogruxeber.tv” bildirir ki, türk xalqları arasında od və su kultları xüsusi yer tutur. Qədim türklər odun müqəddəs olduğunu qəbul edərək ocağın başında dua edər, odun üzərindən sıçrayaraq təmizlənərdilər. Bu ayinlərin izi bu gün də “Novruz tonqalı”, “dua ilə alazlama” və “duz-su ilə gözəgəlmədən qoruma” kimi formalarla yaşamaqdadır. Su isə həyatın daşıyıcısı, bərəkət və təmizlənmə simvolu kimi qəbul olunur. Bir çox şaman ayinlərində çayın səsi, suyun axışı, gölməçə səthi ruhlarla rabitə vasitəsi hesab edilir.

Azərbaycan mifoloji yaddaşında bu inancların dərin izləri qorunub. Məsələn, su pəriləri, dağ ruhları, ağacda yaşayan varlıqlar, ocaq ruhları və yuxularla gələn mesajlar şaman dünyagörüşünün qalığı kimi çıxış edir. Nağıllarda, bayatılarda, el deyimlərində rast gəlinən “çətinə düşənə kömək edən ruh”, “su dalğasından çıxan arvad”, “yuxuda yol göstərən nurani qoca” – bütün bunlar şamanik təsəvvürlərdir. Xalq arasında məşhur olan “dualayan qadınlar”, “duaçı nənələr” və “sırğa, yaylıq, düyün bağlayaraq qorunmaq” praktikasının kökündə də məhz qədim qamlıq inanclar dayanır.

Qədim türklərdə həyat ağacı anlayışı da mərkəzi simvollardan biridir. Bu ağac yer, göy və yeraltı aləmi birləşdirən canlı struktur kimi təqdim olunur. Şaman bu ağacla göyə qalxar, ruh aləmi ilə təmas qurardı. Bu simvol Azərbaycanın bir çox xalça naxışlarında, daş abidələrdə və qayaüstü təsvirlərdə əks olunub. Qobustandakı bəzi petroqliflərdə şamanik rəqsləri, ayinləri və quş motivlərini görmək mümkündür – bu isə mifoloji təfəkkürün vizual sübutudur.

Türk mifologiyasında qurd (bozqurd), qartal, maral, bayquş kimi heyvanlar totemik ruh daşıyıcıları hesab olunur. Məsələn, qurd – qoruyucu və qəhrəmanlıq simvoludur. Qartal – göyün elçisidir. Maral – paklıq və müqəddəsliyin təmsilçisidir. Bu heyvanların şaman davullarında, geyimlərində, hətta dualarında da xüsusi yeri vardı. Onlar şamanın “ruh bələdçisi” kimi qəbul edilirdi.

Azərbaycan aşıq sənətində də şamanizmin incə izləri var. Aşıqların sazla çıxış etməsi, "sazın dili ilə danışmaq", musiqi ilə qopmaq və deyimlər söyləmək – bu, əslində, qədim qamların mirasıdır. Aşıq Alı, Abbas Tufarqanlı kimi ustadlar əsərlərində özlərini ilhamla dolmuş, ruhi aləmdən xəbər verən şəxs kimi təqdim edirlər. Bu, artıq şamanın sənət formasına keçmiş halıdır.

Bu gün şamanizmin açıq formada yaşadığı xalqlar azalsa da, onun simvolik, dərkedici və fəlsəfi tərəfləri bir çox mədəniyyətlərdə hələ də mövcuddur. Xüsusilə də qloballaşmış dünyada insanların yenidən öz köklərinə dönmək, təbiətlə harmoniyada yaşamaq ehtiyacı artdıqca, şamanizmin prinsipləri – təbiətə sayğı, daxili tarazlıq, ruhi təmizlənmə – yenidən aktuallaşır.