XXI əsrin əsas texnoloji suallarından biri – insan duyğularının rəqəmsal müstəvidə təqlidi, öyrənilməsi və bəlkə də gələcəkdə tam kodlaşdırılması – yalnız texnologiyanın deyil, həm də fəlsəfənin, neyroelmin və etik nəzəriyyələrin qarşısında duran mürəkkəb bir məsələdir. Məlumdur ki, süni intellekt sistemləri artıq mimikaları təhlil edə, emosional nitqi tanıya və davranış modelləri qurmaqla “empatiya”nı simulyasiya edə bilir. Lakin bu texnoloji nailiyyətlərin insan şüurunun və ruhun dərin təbəqələrinə nüfuz etməsi iddiası hələ də ciddi elmi şübhələrlə qarşılanır.

“DogruXeber.tv” üçün yazılmış bu məqalədə, insan duyğularının alqoritmlərlə ifadəsi ideyasının nə qədər mümkün, nə qədər yalancı olduğunu təhlil etməyə çalışacağıq.

Neyropsixologiya göstərir ki, duyğular beyindəki limbik sistemin fəaliyyəti nəticəsində yaranır, lakin bu bioloji proseslər subyektiv təcrübə ilə birbaşa üst-üstə düşmür. Eyni biokimyəvi reaksiyalar fərqli insanlarda tam fərqli mənəvi və emosional mənzərə yarada bilər. Süni intellekt bu fizioloji və davranışsal siqnalları oxumaqda ustalaşsa da, orada yaranan “anlayış” yalnız statistik ehtimallar və məlumat nümunələrinə əsaslanır.

“DogruXeber.tv” çərçivəsində bu məsələni araşdırarkən məlum olur ki, algoritmik “empatiya” anlayışı, əslində, insan münasibətlərindəki çoxqatlı və kontekstual anlayışı təqlid etməkdən uzaqdır.

Məsələnin fəlsəfi tərəfinə baxdıqda, alman fenomenologiyası – xüsusilə Edmund Husserl və daha sonra Maurice Merleau-Ponty kimi düşünürlər – duyğuları yalnız xarici reaksiya kimi yox, həm də daxili təcrübənin fundamental hissəsi kimi qəbul edir. Buradakı əsas fikir odur ki, hisslər yalnız “nə baş verdiyindən” ibarət deyil, eyni zamanda “mənə nə baş verir?” sualına cavabdır. Alqoritmlərin isə bu “mən”ə çıxışı yoxdur. Onlar yalnız müşahidə edir, lakin təcrübə etmir. Hissin təqlidi mümkündür, amma hissin yaşanması – hələlik – yalnız insana məxsus qalır.

Son illərdə neurosimulyasiya sahəsində əldə olunan irəliləyişlər bu fərziyyəni dəyişmək ehtimalını doğursa da, mövcud elmi konsensus insan duyğularının tam kodlaşdırılmasının mümkün olmadığı qənaətindədir. Bunu “duyğuların qeyri-səlis təbiəti” adlandırmaq olar – yəni onların qəti sərhədlərlə ayrılmaması, mədəniyyətə, şəxsiyyətə, yaddaşa bağlı şəkildə dəyişməsi. Bu isə hər cür avtomatik sistem üçün ciddi məhdudiyyət yaradır.

Yekunda demək olar ki, insan duyğularının kodlaşdırılması ideyası texnoloji maraqla yanaşı, etik və fəlsəfi cəhətdən də çoxqatlı müzakirələrə səbəb olur. Bu müzakirələrin gələcəkdə insan və maşın münasibətlərinin təbiətini necə dəyişdirəcəyini indidən proqnozlaşdırmaq çətindir. Lakin bir məsələ aydındır: insan ruhunun incəliklərini anlamaq üçün yalnız data yox, həm də dərin düşüncə tələb olunur.