İcbari Tibbi Sığorta sisteminin tətbiqi əhalinin tibbi xidmətlərə çıxışını asanlaşdırmaq və səhiyyədə bərabərliyi təmin etmək məqsədi daşıyırdı. İlkin mərhələdə bu sistem cəmiyyət tərəfindən müsbət qarşılandı, çünki məqsəd sadə idi – insanlar dövlətə ödədikləri sığorta haqqı müqabilində əsas tibbi xidmətləri pulsuz ala biləcəkdi. Amma reallıqda vəziyyət fərqli cərəyan edir.

“DogruXeber.tv” redaksiyasına daxil olan çoxsaylı şikayətlər göstərir ki, vətəndaşlar bir sıra dövlət xəstəxanalarında, xüsusilə də poliklinikalarda və rayon xəstəxanalarında hələ də rəsmi və qeyri-rəsmi ödənişlərlə üzləşirlər.

Ən çox yayılmış narazılıq laborator analizlərin və ultrasəs müayinələrinin pullu əsaslarla təklif edilməsidir. İnsanlar sadə qan analizi üçün belə, 10-20 manat civarında ödəniş etməyə məcbur qalır. Halbuki bu xidmətlər İcbari Tibbi Sığorta Paketi çərçivəsində dövlət tərəfindən qarşılanmalı idi. Həkimlərin izahı isə çox vaxt “sistem ödəmir”, “limit bitib”, “bu xidmət paketə daxil deyil” kimi səbəblərlə izah olunur. Lakin bu izahlar da şəffaf və əsaslı deyil. Vətəndaş anlamır: əgər sığorta haqqını ödəyiriksə və ya dövlət özü təmin edirsə, niyə biz hələ də cibimizdən pul ödəməliyik?

Məsələ bununla da bitmir. Bəzi hallarda xəstəxanalar xəstələri sistemdə qeydiyyatdan keçirmir, xidmətləri “kassadan kənar” formada göstərir. Bu isə həm sığorta sisteminə, həm də xəstənin hüquqlarına ziddir. Vətəndaş bir tərəfdən sığortaya güvənərək xəstəxanaya üz tutur, digər tərəfdən isə real olaraq eyni xidmətə iki dəfə – həm vergi/sığorta yolu ilə, həm də nağd şəkildə – ödəniş etmiş olur. “DogruXeber.tv” olaraq apardığımız müşahidələr göstərir ki, bu hallar təkcə ucqar rayonlarda deyil, paytaxtın mərkəzində yerləşən klinikalarda da baş verir.

Bu mənzərə, sığorta sisteminə inamı sarsıtdığı qədər, dövlətə olan etibarı da zəiflədir. İnsanların fikrində belə bir sual yaranır: əgər dövlət təminat verir, amma yerli tibb müəssisələri bu təminatı pozursa, onda ya dövlətin nəzarət sistemi işləmir, ya da bu sahədə açıq şəkildə məsuliyyətsizlik hökm sürür. Vətəndaş üçün nəticə dəyişmir – o, yenə də sağlamlığı uğrunda mübarizədə tək qalır.

Tibbi Sığorta sisteminin uğurlu olması üçün yalnız texniki baza və qanunvericilik kifayət etmir. Əsas məsələ bu sistemin nə qədər şəffaf və real şəkildə tətbiq olunmasıdır. Tibbi personaldan başlayaraq, idarəetmə səviyyəsinə qədər hər kəs anlamalıdır ki, sığorta – sosial ədalət alətidir. Əgər bu alət sui-istifadə obyektinə çevrilərsə, onun cəmiyyət üçün dəyəri də qalmaz.

Sistem kağız üzərində işləyə bilər, amma cəmiyyət reallıqla qarşılaşır. Vətəndaş hər dəfə tibbi yardıma ehtiyac duyduqda əlavə ödənişlə qarşılaşırsa, bu artıq struktur problemi və nəzarətsizliyin göstəricisidir. Rəsmi orqanlar bu problemləri lokal istisnalar kimi göstərməyə çalışsa da, əhalidən gələn şikayətlərin miqyası göstərir ki, bu hallar artıq sistematik xarakter alıb.

Sosial dövlət anlayışı sadəcə konseptual ifadə deyil – bu, real xidmətlərlə sübut olunmalıdır. İnsanlar dövlətin verdiyi vədə güvənmək istəyir. Amma bu güvəni yaradan əsas amil – icra intizamı və ictimai nəzarətdir. Hər kəs anlamalıdır ki, sağlamlıq xidməti sadəcə ticarət sahəsi deyil – bu, vətəndaşın konstitusion hüququdur.