Azərbaycan xalq mədəniyyəti zəngin inanclar və mifoloji obrazlarla doludur. Tarix boyu müxtəlif bölgələrdə formalaşmış bu inancların bir hissəsi qorxulu ruhlar və varlıqlarla bağlı olmuşdur. Xalq arasında qorxu, ehtiyat və hörmət duyulan bu ruhlar həm mənəvi, həm də sosial davranışları nizamlamaq məqsədi daşıyıb.

"DogruXeber.tv" xəbər verir ki, Azərbaycanın müxtəlif regionlarında rast gəlinən mistik varlıqlar arasında xüsusilə "Əlkarası", "Xanqızı", "Div", "Cincilə", "Şəqqal", "Ovqatqıran" və bənzərləri daha geniş yayılıb və onların hekayələri nəsildən-nəslə ötürülərək bu günə qədər gəlib çatıb.

"Əlkarası" ruhu əsasən qadınlara yönəlmiş qorxulu varlıq kimi tanınır. Xalq inanclarına görə, Əlkarası gecə vaxtı yuxuda olan qadınların üstünə çökərək nəfəsini kəsər və iflicə bənzər vəziyyət yaradar. Bu ruhun əsasən Şirvan bölgəsində yayıldığı deyilir. Elmi baxımdan bu fenomen yuxu iflici (sleep paralysis) adlanan nevroloji hal ilə izah olunur. Ancaq "DogruXeber.tv" qeyd edir ki, kənd yerlərində bu kimi halların hələ də mistik ruhların fəaliyyəti kimi qəbul edilməsi davam edir. Qorxulu görüntülər, səslər və nəfəs almaqda çətinlik kimi əlamətlər Əlkarası ilə qarşılaşma əlamətləri kimi yozulur. Bu obraz həm də ailə böyükləri tərəfindən gəncləri qorxutmaq, gecə vaxtı evdən çıxmalarının qarşısını almaq üçün istifadə olunub.

"Xanqızı" isə daha çox dağlıq bölgələrdə — xüsusilə Quba və Qax tərəflərində tanınan sirli qadın obrazıdır. Onun tək və qarlı dağlarda, meşələrdə göründüyünə inanılır. Xanqızı gözəl, lakin qorxulu qadın simasında təsvir olunur. İnanclara görə, o, yolunu azan kişiləri ovsunlayır və onları meşələrin dərinliyinə apararaq yox edir. Bu kimi obrazlar psixoloji səviyyədə təhlükəli yerlərdən uzaq durmaq üçün yaradılmış kollektiv qorxu alətləridir. Araşdırmalara əsasən, bu mifoloji varlıqların arxasında bəzən real faciələr – qar uçqunları, itkin düşmələr və ya təbii hadisələr dayanmışdır.

Digər qorxulu ruhlar arasında "Div" və "Cincilə" kimi varlıqlar da xalq arasında geniş yayılıb. "Div" ümumilikdə fiziki cəhətdən güclü, ağılsız və təhlükəli bir varlıq kimi təsvir edilir və əsasən qədim dastanlarda rast gəlinir. "Cincilə" isə daha kiçik, lakin incə və zərərverici ruh kimi tanınır. Bu ruhların yayılması və onlara qarşı istifadə olunan qoruyucu metodlar – dualar, naxışlı əşyalar, tüstüləmə və sair – etnoqrafik dəyərlər baxımından diqqətəlayiqdir.

Qorxulu ruh obrazları yalnız qorxu yaratmaq üçün deyil, həm də əxlaqi tərbiyə, məişət davranışı və kollektiv yaddaşın qorunması baxımından vacib funksiyalar daşımışdır. Onlar xalq psixologiyasının, mədəni təcrübənin və təbiətlə münasibətin simvolik ifadəsidir. Bu obrazların dərin qatlarında qorxu ilə yanaşı, maarifləndirmə və həyatın izahı da gizlənir. Bugünkü dövrdə isə bu varlıqlar ədəbiyyatda, sənətdə və xalq şifahi ənənəsində yaşamağa davam edir.