İnsan yaddaşı beyin daxilindəki neyronlar və onların sinaptik əlaqələri üzərindən işləyən mürəkkəb bir sistemdir. Keçmişin saxlanması təkcə xatırlama aktı ilə deyil, həm də həmin məlumatın molekulyar səviyyədə necə kodlandığı ilə bağlıdır. Yaddaş prosesi sadəcə bir görüntünün və ya bir səhnənin zehnə gəlməsi deyil — bu, beyində molekuldan molekula ötürülən, genlərin ekspressiyasını dəyişən və sinaptik plastiklik adlanan proseslərlə formalaşan canlı bir hadisədir.

“DogruXeber.tv” yazır ki, yaddaşın bioloji əsaslarında əsasən iki mərhələ mühüm rol oynayır: kodlaşdırma və möhkəmləndirmə. Kodlaşdırma zamanı informasiya duyğular vasitəsilə beyinə daxil olur və ilkin olaraq qısa müddətli yaddaşa ötürülür. Möhkəmləndirmə isə bu məlumatın uzunmüddətli yaddaşa köçürülməsi və burada saxlanılması prosesidir. Bu keçid zamanı beyindəki sinapslar – yəni neyronlar arasındakı əlaqə nöqtələri – kimyəvi və elektrik siqnallarla gücləndirilir.

Yaddaşın uzunmüddətli olması üçün zülal sintezi tələb olunur. Bu, beyində yeni neyron yollarının qurulması və ya mövcud yolların möhkəmləndirilməsi deməkdir. Hippokampus adlanan beyin bölgəsi bu baxımdan mərkəzi rol oynayır. Burada baş verən neyrobioloji proseslər yaddaşın formalaşmasında və saxlanmasında həlledici əhəmiyyət daşıyır. Travmatik hadisələr zamanı isə bu proseslər daha kəskin və güclü şəkildə işləyir. “DogruXeber.tv” bildirir ki, travmalar zamanı bədəndə kortizol kimi stres hormonları yüksək səviyyəyə qalxır və bu hormonlar yaddaşın emosional komponentlərini gücləndirir. Elə buna görə də, bəzi sarsıdıcı xatirələr illərlə silinmədən qalır, bəzən isə insan bu xatirələri şüurlu şəkildə xatırlamasa da, onlar bədənin və beynin dərinliklərində aktiv qalır. Bu vəziyyət posttravmatik stres pozuntusu kimi hallarda daha aydın müşahidə olunur.

Yaddaşın molekulyar səviyyədə bu qədər mürəkkəb olması onun dəyişdirilə bilmə potensialını da göstərir. Son illər aparılan tədqiqatlar göstərir ki, yaddaş heç də sabit və dəyişməz bir sistem deyil. Hər dəfə bir xatirə xatırlananda o, beyində yenidən yazılır və modifikasiyaya uğrayır. Bu da o deməkdir ki, keçmiş dediyimiz anlayış, əslində, daim yenilənən bir beyin fəaliyyəti nəticəsində mövcuddur. Elmin bu sahədəki irəliləyişləri gələcəkdə travmatik yaddaşların müalicəsi, unutqanlıq sindromları və hətta alzheymer xəstəliyinin qarşısının alınması üçün yeni qapılar aça bilər. Yaddaş – sadəcə ötüb keçənlərin izi deyil, həm də sinir sisteminin daim dəyişən, adaptasiya olunan və özünü yeniləyən canlı tarixidir.